Hiện nay, nếu các quyết định hành chính (QĐHC) ban hành có nội dung làm ảnh hưởng quyền lợi của cơ quan, tổ chức, cá nhân thì họ có quyền khởi kiện vụ án hành chính (VAHC) ra Tòa án để yêu cầu Tòa án giải quyết, để xét xét lại tính hợp pháp hoặc bất hợp pháp của QĐHC đã được ban hành. Với quy định pháp luật về tố tụng hành chính hiện nay, và đặc thù của tranh chấp hành chính, VAHC mang những đặc điểm riêng biệt như sau:
Thứ nhất: giữa người khởi kiện và người bị kiện không bình đẳng với nhau khi tham gia tranh tụng
Các chủ thể trong quá trình thực hiện các hoạt động quản lý hành chính nhà nước của mình có quyền ban hành ra các QĐHC đối với các đối tượng quản lý. Do đặc thù khác biệt của VAHC là đối tượng khởi kiện thường là các là QĐHC do phía cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính ban hành. Cho nên, khi VAHC phát sinh thì người khởi kiện là các cơ quan, tổ chức, cá nhân bị tác động, ảnh hưởng từ QĐHC, họ là chủ thể không mang quyền lực nhà nước. Phía người bị kiện trong VAHC luôn là cơ quan cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước. Phía người bị kiện khi tham gia tranh tụng trong vụ án, họ cũng mang theo quyền hành pháp, quyền quản lý hành chính nhà nước. Đồng thời, người bị kiện hoặc người bảo vệ cho phía người bị kiện, họ làm việc trong cơ quan hành chính nhà nước, có kỹ năng, chuyên môn, kinh nghiệm cao về quản lý nhà nước, nắm vững quy định pháp luật trong quản lý nhà nước. Cho nên, người bị kiện sẽ có nhiều lợi thế trong việc tranh tụng trong VAHC so với phía người khởi kiện.
Thứ hai: người khởi kiện là người trước hết phải có trách nhiệm chứng minh tính bất hợp pháp của QĐHC bị kiện
Trong VAHC, chỉ có người khởi kiện tiến hành khởi kiện đối với phía người bị kiện, phía người bị kiện gần như không có yêu cầu phản tố ngược lại đối với người khởi kiện. Vì là người chủ động làm phát sinh ra VAHC, cho nên, người khởi kiện trước hết phải có nghĩa vụ chứng minh được tính bất hợp pháp của QĐHC. Trong khi đó, QĐHC là sản phẩm tạo ra trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước, được bộ phận tham mưu am hiểu pháp luật, am hiểu quản lý nhà nước kiểm tra, tư vấn, tham mưu để phía người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước ban hành ra. Phía người khởi kiện rất khó để tự mình nhận biết được các tiêu chí, nội dung để chứng minh được tính bất hợp pháp của QĐHC bị kiện.
Thứ ba: người khởi kiện không có chứng cứ để chứng minh
Nguyên tắc về cung cấp tài liệu, chứng cứ, chứng minh trong tố tụng hành chính hiện nay là “người nào đi kiện thì người đó phải có nghĩa vụ thu thập, giao nộp chứng cứ cho Tòa án và chứng minh yêu cầu của mình là có căn cứ và hợp pháp”. Muốn chứng minh được thì người khởi kiện phải có chứng cứ. Thế nhưng, QĐHC là do phía người bị kiện đơn phương, chủ động ban hành ra, hoàn toàn không có sự thỏa thuận thương lượng trước với phía người khởi kiện. Cho nên, trước hết và đầu tiên các tài liệu, chứng cứ liên quan đến việc ban hành ra QĐHC là do phía người bị kiện quản lý, lưu giữ. Người khởi kiện chỉ được giao QĐHC, còn phần lớn các tài liệu, chứng cứ khác người khởi kiện không có đủ, cho nên khó chứng minh cho yêu cầu khởi kiện của mình.
Thứ tư: người khởi kiện khó có thể thu thập được chứng cứ từ phía người bị kiện và người bị kiện không hợp tác trong việc cung cấp, giao nộp chứng cứ
Trong VAHC thì giữa người khởi kiện và người bị kiện là quyền lợi thường đối trọng với nhau. Thông thường, đối với các đương sự thì những tài liệu, chứng cứ nào có lợi cho mình thì sẽ cung cấp, giao nộp cho Tòa án để chứng minh, còn tài liệu, chứng cứ nào bất lợi thì sẽ giấu đi hoặc không cung cấp, giao nộp cho Tòa án. Do vậy, phía người khởi kiện rất khó có thể thu thập được chứng cứ trực tiếp từ phía người bị kiện.
Bên cạnh đó, phía người khởi kiện cũng rất khó thu thập được tài liệu, chứng cứ từ các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác đang nắm giữ chứng cứ. Bởi vì, QĐHC do cơ quan nhà nước ban hành, cho nên các tài liệu, chứng cứ liên quan đến việc ban hành ra QĐHC cũng thường do cơ quan, tổ chức trong hệ thống cơ quan nhà nước lưu giữ, quản lý. Các cơ quan này có thể chịu sự tác động, ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp từ người bị kiện. Thậm chí, họ là cùng với phía người bị kiện nên họ không dám cung cấp chứng cứ để giúp cho người khởi kiện có chứng cứ để sử dụng “chống lại” người bị kiện.
Thứ năm: việc tiếp cận được chứng cứ của phía người bị kiện thuận lợi hơn người khởi kiện
Hiện nay phần lớn các chứng cứ liên quan đến việc ban hành ra các QĐHC hầu hết là do phía người bị kiện nắm giữ như hồ sơ, giấy tờ về nhà đất, trình tự thủ tục ban hành ra QĐHC, trình tự thủ tục giải quyết khiếu nại…, cho nên người bị kiện rất thuận lợi trong việc có chứng cứ để chứng minh. Khi cần chứng minh thì phía người bị kiện chỉ việc lấy những chứng cứ đã có sẳn trong tay mình để nộp cho Tòa án mà không cần phải thu thập chứng cứ. Nếu cần phải thu thập chứng cứ, thì phía người bị kiện cũng dễ dàng thu thập được chứng cứ, bởi vì người bị kiện thường là những chủ thể có quyền lực nhà nước. Phạm vi ảnh hưởng của quyền lực nhà nước này không chỉ tác động trực tiếp đến các cơ quan, tổ chức chịu sự quản lý của người bị kiện, mà còn có sự ảnh hưởng đến các cơ quan, tổ chức khác có mối liên kết trong thể chế của cơ quan, tổ chức, cá nhân mang quyền lực nhà nước với nhau, do đó khi người bị kiện yêu cầu sẽ nhanh chóng được cung cấp đầy đủ chứng cứ.
Thứ sáu: Tòa án không có nghĩa vụ thu thập chứng cứ thay cho đương sự
Theo quy định của pháp luật hiện nay, trong các vụ án, kể cả VAHC thì Tòa án chỉ tập trung chính vào chức năng chính yếu là xét xử, không có nghĩa vụ phải thu thập chứng cứ. Tòa án chỉ hỗ trợ thu thập chứng cứ khi có yêu cầu. Muốn được Tòa án hỗ trợ thu thập chứng cứ, thì trước hết người khởi kiện phải thu thập chứng cứ trước, khi nào không thu thập được, thì mới được nhờ Tòa án hỗ trợ. Trên thực tế, quyền “trợ giúp” thu thập chứng cứ này, người khởi kiện cũng không phải lúc nào cũng thực hiện được. Bởi vì, người khởi kiện không nhận biết được tài liệu, chứng cứ cần có để chứng minh tính bất hợp pháp của QĐHC là gì, nơi nào đang lưu giữ… cho nên không thể tự thu thập trước được.
Thứ bảy: không có cơ chế thực hiện chế tài xử phạt đối với hành vi cản trở hoạt động tố tụng Tòa án
Hiện nay, pháp luật quy định hành vi không cung cấp, giao nộp tài liệu, chứng cứ theo yêu cầu của Tòa án là hành vi cản trở hoạt động tố tụng của Tòa án. Tùy theo mức độ vi phạm, có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, với cơ chế hiện nay, nếu phía người bị kiện không chịu cung cấp, giao nộp tài liệu, chứng cứ theo yêu cầu của Tòa án, thì gần như Tòa án cũng không thực hiện xử phạt được đối với phía người bị kiện.
Thứ tám: Tòa án không hoàn toàn được độc lập khi giải quyết án hành chính
Hiện nay, trong việc giải quyết VAHC, thì Thẩm phán khó thực hiện được nguyên tắc độc lập xét xử hơn so với việc giải quyết các vụ án dân sự, hình sự . Khi giải quyết án hành chính, ít nhiều, Thẩm phán có sự “thiên lệch” nhất định nghiên về phía người bị kiện.
Chính vì với những đặc thù trên của VAHC, cho nên khi tham gia giải quyết, tranh tụng trong VAHC thì lợi thế thuộc về phía người bị kiện. Rất khó khăn để phía người khởi kiện có thể thực hiện được việc thu thập đầy đủ các tài liệu, chứng cứ và nhận biết được nội dung cần chứng minh tính bất hợp pháp của QĐHC bị kiện, để chứng cứ cho yêu cầu khởi kiện của mình tại Tòa án.
Hiện nay, một trong những nhược điểm, điểm khiếm khuyết của phía người bị kiện khi tham gia trong VAHC đó là họ chưa có khả năng tranh luận tốt. Bởi vì, phía người bị kiện hoặc người bảo vệ cho phía người bị kiện, họ làm việc trong cơ quan hành chính nhà nước, mặc dù họ giỏi về chuyên môn quản lý, nhưng chưa có nhiều kinh nghiệm, kỹ năng tranh tụng tại Tòa án. Cho nên khi xét xử VAHC, phần tranh tụng gồm phần hỏi, phần trình bày luận cứ, tranh luận, thì phía người khởi kiện chưa thực hiện hiệu quả.
Sắp tới đây, nếu nhà nước triển khai chế định luật sư công, thì có thể một trong các nội dung, công việc mà luật sư công sẽ giúp cho phía cơ quan nhà nước nhiều nhất đó là tham gia bảo vệ quyền lợi cho phía người bị kiện trong VAHC. Với vai trò là luật sư công, là người được đào tạo bài bản về kỹ năng tranh tụng, nắm chắc về tố tụng, khi tham gia vụ án sẽ khắc phục được điểm yếu về tranh tụng cho phía người bị kiện. Mặc khác, luật sư công lại được phối hợp, hỗ trợ từ phía người bị kiện, giỏi về quản lý nhà nước, lợi thế nắm giữ chứng cứ, thì người bị kiện vốn đã mạnh, giờ càng mạnh thêm, chẳng khác nào “hổ mọc thêm cánh” khi tham gia trong VAHC.
Điểm sáng mà luật sư công có thể mang lại trong VAHC, đó là khi xét xử thực hiện được việc tranh tụng, tranh luận giữa các bên được diễn ra, góp phần làm sáng tỏ thêm những tình tiết, nội dung của vụ án, giúp cho Tòa án có căn cứ, cơ sở ban hành bản án khách quan, đúng đắn và chính xác.
Trước những ưu thế, có lợi, điểm mạnh như vậy của phía người bị kiện, cũng đặt ra nhiều thách thức cho người hành nghề luật sư (không phải luật sư công) khi bảo vệ cho phía người khởi kiện trong VAHC. Đòi hỏi để có thể bảo vệ tốt cho người khởi kiện trong VAHC, luật sư phải không ngừng rèn luyện, học tập, năng cao kỹ năng chuyên môn của mình cả về tố tụng, tranh tụng và nội dung quản lý nhà nước. Để đạt trình độ tương đương, tạo thế cân bằng với phía người bị kiện, mới hiệu quả trong việc tranh tụng khi tham gia giải quyết VAHC.
Để có thể bảo vệ tốt được quyền và lợi ích hợp pháp cho người khởi kiện, đòi hỏi luật sư khi tham gia VAHC, bênh cạnh phải giỏi về tố tụng, giỏi về kỹ năng tranh tụng, giỏi về nội dung quản lý nhà nước, luật sư còn phải có bản lĩnh nghề nghiệp vững chắc, có như vậy mới đạt hiệu quả trong việc giải quyết VAHC.
Bài viết trên thể hiện quan điểm của Tiến sĩ-Luật sư Nguyễn Sơn Lâm-Giám đốc Công ty Luật Hợp Danhh Nam Trí Việt.
